Van schuttersputjes tot vrede: de twee wereldoorlogen die alles veranderden

Een wereldoorlog is een gewapend conflict waarbij landen uit de hele wereld betrokken zijn, en de twintigste eeuw kende er twee van. Beide oorlogen lieten een verwoestend spoor na in Europa en ver daarbuiten. Miljoenen mensen verloren het leven. Steden werden met de grond gelijkgemaakt. Families werden uit elkaar gerukt. Tot op de dag van vandaag zijn de gevolgen te voelen in de politiek, de grenzen op de kaart en de manier waarop landen met elkaar omgaan. Om te begrijpen hoe de wereld er nu uitziet, is het goed om te weten hoe deze twee grote conflicten begonnen, hoe ze verliepen en wat ze voor de mensheid betekenden.

De aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog

Op 28 juni 1914 werd de Oostenrijkse aartshertog Franz Ferdinand neergeschoten in de Bosnische stad Sarajevo. Die moord was de vonk die een ton kruit deed ontploffen. Europa was al jaren verdeeld in twee grote bondgenootschappen die elkaar wantrouwden. Aan de ene kant stonden Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en later ook het Ottomaanse Rijk. Aan de andere kant stonden Frankrijk, Rusland en het Verenigd Koninkrijk. Toen Oostenrijk-Hongarije Servië de schuld gaf van de aanslag en de oorlog verklaarde, kwamen de bondgenootschappen in beweging als dominostenen. Binnen enkele weken lag heel Europa in brand. De spanning was al veel langer opgebouwd door koloniale rivaliteit, nationalisme en een wapenwedloop tussen de grootmachten. De aanslag gaf alleen de laatste duw.

Loopgraven, gifgas en een nieuwe manier van oorlog voeren

Vier jaar lang, van 1914 tot 1918, vochten miljoenen soldaten in een oorlog die niemand had verwacht zo lang te duren. Aan het westelijk front groeven legers zich in in lange loopgraven die van de Belgische kust tot aan de grens met Zwitserland liepen. Mannen leefden in de modder, aten slecht en wachtten op het teken om aan te vallen. De gevechten leverden enorme verliezen op, terwijl de frontlinie nauwelijks verschoof. Voor het eerst werden chemische wapens ingezet op grote schaal. Gifgas zorgde voor afgrijselijke verwondingen en de dood van tienduizenden soldaten. Ook de tank en het vliegtuig werden voor het eerst als wapens ingezet. In november 1918 sloten de strijdende partijen een wapenstilstand. De menselijke tol was verplettend: naar schatting tien miljoen militairen en zeven miljoen burgers verloren het leven.

Hoe de Tweede Wereldoorlog ontstond uit de eerste

Het Verdrag van Versailles, dat in 1919 de vrede moest bezegelen, legde Duitsland zware straffen op. Het land moest enorme bedragen betalen, verloor grondgebied en werd volledig verantwoordelijk gehouden voor de oorlog. Dat wrok zaaiden de zaden voor een nieuw conflict. In de jaren dertig groeide in Duitsland de macht van Adolf Hitler en de nationaalsocialistische partij. Hitler speelde in op de woede en de armoede van het volk en beloofde Duitsland zijn vroegere grootheid terug te geven. In 1939 vielen de Duitse troepen Polen binnen. Engeland en Frankrijk verklaarden daarop de oorlog. Opnieuw werden landen over de hele wereld meegesleurd in het geweld. De Tweede Wereldoorlog duurde tot 1945 en kostte naar schatting zeventig tot tachtig miljoen mensen het leven, waaronder zes miljoen Joodse slachtoffers van de Holocaust.

De wereld na 1945 en wat we ervan leerden

Na de capitulatie van Duitsland in mei 1945 en Japan in september 1945 begon de wereld aan een moeizame wederopbouw. Europa lag grotendeels in puin. Om nieuwe conflicten te voorkomen richtten landen de Verenigde Naties op, een internationale organisatie die vrede en samenwerking moest bevorderen. In Europa werden grenzen hertekend en begon een langzame toenadering tussen voormalige vijanden. De Europese samenwerking die later uitgroeide tot de Europese Unie vond haar oorsprong in de wil om nooit meer oorlog op dit continent te laten uitbreken. De herinnering aan beide conflicten wordt elk jaar levend gehouden op herdenkingsdagen. Niet als triomf, maar als waarschuwing. Want wie vergeet wat er is gebeurd, loopt het risico dezelfde fouten opnieuw te maken.

Veelgestelde vragen

Hoe lang duurden de twee wereldoorlogen?
De Eerste Wereldoorlog duurde van 1914 tot 1918, dus vier jaar. De Tweede Wereldoorlog duurde van 1939 tot 1945, in totaal zes jaar. Samen waren dit twee van de langste en dodelijkste conflicten in de geschiedenis van de mensheid.

Welk land leed de meeste slachtoffers tijdens de Tweede Wereldoorlog?
De Sovjet-Unie verloor verreweg de meeste mensen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Schattingen spreken van zo’n 27 miljoen doden, zowel militairen als burgers. Dat is meer dan elk ander land dat bij het conflict betrokken was.

Was Nederland ook betrokken bij de Eerste Wereldoorlog?
Nederland bleef tijdens de Eerste Wereldoorlog officieel neutraal en nam niet deel aan de gevechten. Het land werd wel sterk beïnvloed door de oorlog, onder meer door voedselschaarste en de grote stroom vluchtelingen en gestrande soldaten die de grens overkwamen.

Wat was de Holocaust?
De Holocaust was de systematische moord op zes miljoen Joodse mensen door het naziregime in Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daarnaast werden ook Roma, mensen met een beperking, homoseksuelen en politieke tegenstanders vervolgd en vermoord. De Holocaust geldt als een van de grootste misdaden ooit gepleegd.