18 verrassende weetjes over vulkanen
Deze weetjes over vulkanen laten zien hoe verschillend vulkanen zijn: veel liggen onder zee, sommige maken nieuwe eilanden en niet elke uitbarsting gaat gepaard met een enorme explosie. Ook verrassend: lava en magma zijn hetzelfde soort materiaal, maar de naam verandert zodra het aan de oppervlakte komt.
Weetjes over vulkanen en hun uitbarstingen
1. Een vulkaan hoeft geen berg te zijn. Een vulkaan is een opening in de aardkorst waar gesmolten gesteente, gas en vast materiaal naar buiten kunnen komen. Soms gebeurt dat via een lange spleet in de grond, zonder duidelijke bergtop.
2. Magma heet pas lava als het buiten komt. Onder de grond noem je gesmolten gesteente magma. Zodra het bij een uitbarsting naar buiten stroomt, heet het lava. Als lava afkoelt, wordt het hard gesteente.
3. Niet elke uitbarsting is explosief. Dunne lava kan vrij rustig uit een vulkaan stromen. Stroperig magma houdt gas makkelijker vast, waardoor de druk kan oplopen en de uitbarsting explosiever kan zijn.
4. Lava kan als een fontein omhoog spuiten. Bij sommige uitbarstingen schiet gloeiende lava uit een opening omhoog. Zo’n lavafontein kan tientallen tot honderden meters hoog worden. De weggeslingerde lava koelt daarna af en valt terug op de grond.
Verrassende vulkanen op de wereld
5. Veel vulkanen liggen onder zee. Op de oceaanbodem kan magma naar buiten komen, bijvoorbeeld op plekken waar aardplaten uit elkaar bewegen. De meeste van die uitbarstingen zijn vanaf het land niet te zien.
6. Een vulkaan kan een nieuw eiland maken. Als er onder water genoeg vulkanisch materiaal ophoopt, kan het boven de zeespiegel uitsteken. Zo ontstond het IJslandse eiland Surtsey tijdens een uitbarsting die in 1963 begon.
7. Vulkanen ontstaan niet alleen aan de rand van aardplaten. Sommige liggen boven een hotspot, een plek waar heet materiaal uit het binnenste van de aarde opstijgt. Hawaï is een bekend voorbeeld van een gebied met zo’n hotspot.
8. Ook dicht bij Nederland ligt een vulkanisch gebied. In de Duitse Eifel zie je sporen van vroegere uitbarstingen. Er liggen bijvoorbeeld ronde meren in oude vulkanische kraters, die maaren worden genoemd.
Feiten over as, lava en vulkanisch gesteente
9. Vulkanische as is geen verbrande as. Het bestaat uit kleine stukjes gesteente, mineralen en vulkanisch glas. De scherpe deeltjes kunnen vervelend zijn voor je ogen en luchtwegen en schade veroorzaken aan machines.
10. Puimsteen kan op water drijven. In dit vulkanische gesteente zitten veel gaatjes. Die ontstaan door gasbellen in lava die snel afkoelt. Door al die open ruimtes kan een stuk puimsteen licht genoeg zijn om te blijven drijven.
11. Lava kan natuurlijk glas worden. Als bepaalde lava snel afkoelt, krijgen kristallen weinig tijd om te groeien. Zo kan obsidiaan ontstaan: een glad, vaak donker vulkanisch glas met scherpe randen.
12. Een uitbarsting kan bliksem veroorzaken. In een vulkanische aswolk botsen asdeeltjes tegen elkaar en kunnen ze elektrisch geladen raken. Als de lading groot genoeg wordt, kan er bliksem door de wolk schieten.
13. Vulkanische grond kan vruchtbaar zijn. Als vulkanisch gesteente langzaam verweert, komen er mineralen vrij in de bodem. Dat is een van de redenen waarom mensen gewassen verbouwen in sommige vulkanische gebieden, ondanks het gevaar van een nieuwe uitbarsting.
Wat vulkanen gevaarlijk maakt
14. Niet alleen lava is gevaarlijk. Een pyroclastische stroom is een hete stroom van gas, as en gesteentebrokken die langs een vulkaan naar beneden raast. Zo’n stroom kan snel en zeer verwoestend zijn.
15. Water en vulkanische as kunnen een modderstroom vormen. Zo’n stroom heet een lahar. Regen, smeltende sneeuw of water uit een kratermeer kan zich mengen met los vulkanisch materiaal. De modder kan daarna door dalen naar beneden stromen.
16. Een grote uitbarsting kan het klimaat tijdelijk beïnvloeden. Vooral zwavelhoudende gassen die hoog in de atmosfeer terechtkomen, kunnen bijdragen aan een tijdelijke afkoeling. Ze vormen kleine deeltjes die een deel van het zonlicht terugkaatsen.
17. Een slapende vulkaan is niet hetzelfde als een uitgedoofde vulkaan. Een slapende vulkaan is lange tijd niet uitgebarsten, maar kan dat nog wel doen. Bij een uitgedoofde vulkaan wordt geen nieuwe uitbarsting meer verwacht. Dat onderscheid is niet altijd eenvoudig te maken.
18. Het woord vulkaan heeft een Italiaanse oorsprong. Het is verbonden met Vulcano, een eiland ten noorden van Sicilië. De naam hangt samen met Vulcanus, de Romeinse god van het vuur.
Veelgestelde vragen over vulkanen
Wat is de gevaarlijkste vulkaan ter wereld?
Dat is niet met één naam te beantwoorden. Het gevaar hangt niet alleen af van hoe een vulkaan kan uitbarsten, maar ook van hoeveel mensen er in de buurt wonen en hoe goed zij gewaarschuwd kunnen worden.
Kan er in Nederland een vulkaan ontstaan?
Europees Nederland ligt niet op een plek waar nu vulkanen ontstaan, zoals een actieve plaatgrens of hotspot. In Caribisch Nederland ligt wel een vulkaan: Mount Scenery op het eiland Saba.
Kun je een vulkaanuitbarsting voorspellen?
Vulkanologen meten onder meer aardbevingen, veranderingen in de bodem en vrijkomende gassen. Zulke signalen kunnen laten zien dat een vulkaan onrustiger wordt. Het blijft lastig om precies te voorspellen wanneer een uitbarsting begint en hoe groot die wordt.
Zo kun je bij een vulkaan op meer letten dan alleen de lava: ook de vorm, de aswolk en het gesteente vertellen iets over wat er onder de grond gebeurt.
